Thiên kiến xác nhận (Confirmation Bias) là một khái niệm trong tâm lý học nhận thức, miêu tả cách con người tự nhiên ưa thích những thông tin khẳng định niềm tin sẵn có của họ. Vậy điều này có ý nghĩa gì đối với tâm lý của nhà đầu tư tài chính?
Các chuyên gia tài chính hành vi nhận thấy rằng, nguyên tắc cơ bản này cũng có thể áp dụng cho nhà đầu tư theo nhiều cách. Bởi vì nhà đầu tư tìm kiếm những thông tin xác nhận quan điểm hiện tại của họ và bỏ qua các sự kiện hay dữ liệu phản bác quan điểm đó. Thế nên, nhà đầu tư có thể đưa ra quyết định sai lệch dựa trên thiên kiến nhận thức của chính mình.
Hiện tượng tâm lý này xảy ra khi nhà đầu tư loại bỏ sự thật và ý kiến có thể hữu ích nhưng không phù hợp với những quan niệm sẵn có.
Nội dung bài viết
Hiểu về thiên kiến xác nhận
Đối với nhà đầu tư, thiên kiến xác nhận có thể gây ra những vấn đề đáng kể. Khi nghiên cứu một khoản đầu tư, trader có thể vô tình tìm kiếm hoặc thiên về thông tin hỗ trợ quan niệm sẵn có về tài sản hay chiến lược, đồng thời bỏ qua hoặc đánh giá thấp bất kỳ dữ liệu nào trái ngược với ý tưởng ban đầu.
Kết quả là trader chỉ nhìn nhận một chiều và rơi vào vòng luẩn quẩn tự khẳng định. Vì thế, thiên kiến xác nhận có thể dẫn đến những quyết định sai lầm. Cho dù đó là sự lựa chọn đầu tư hay thời điểm giao dịch.
Thiên kiến xác nhận càng trở nên trầm trọng hơn khi kết hợp với các thành kiến ngầm định sẵn.
Thiên kiến xác nhận giúp giải thích tại sao nhà đầu tư không phải lúc nào cũng hành xử một cách hợp lý, và cũng là nguồn gốc của sự tự tin quá mức. Điều này còn lý giải vì sao nhà đầu tư mua thường duy trì xu hướng tăng giá, trong khi nhà đầu tư bán lại tiếp tục giảm giá, bất chấp diễn biến trên thị trường.
Các loại thiên kiến xác nhận
Thiên kiến xác nhận có thể được chia thành nhiều loại khác nhau. Dưới đây là một số loại phổ biến:
Nghiên cứu thiên vị
Đây là loại thiên kiến xảy ra khi một người đưa ra quan điểm hoặc quyết định, sau đó chủ động tìm kiếm thông tin để ủng hộ quan điểm đó.
Điều này có thể xảy ra vô thức – ngay cả trong cách một người sử dụng từ ngữ khi tìm kiếm bằng chứng. Câu hỏi đặt ra có thể phản ánh sở thích của họ và do đó mang lại những thông tin mà họ muốn tìm thấy.
Giải thích thiên vị
Loại thiên kiến này liên quan đến cách mọi người xử lý và đánh giá dữ liệu. Thông thường, bằng chứng mâu thuẫn với định kiến của họ sẽ gây ra cảm giác khó chịu và do đó thường bị bỏ qua hoặc ít được xem xét. Trong khi bằng chứng xác nhận lại được chấp thuận một cách ít bị phê phán hơn.
Sự khác biệt trong cách diễn giải thông tin này giải thích tại sao nhiều nghiên cứu thường không thay đổi được quan điểm của mọi người về các vấn đề.
Thu hồi thiên vị
Loại thiên kiến này liên quan đến cách trí nhớ của con người hoạt động. Tất nhiên, những trải nghiệm và sự kiện trong quá khứ sẽ ảnh hưởng đến suy nghĩ và hành vi hiện tại. Tuy nhiên, mọi người lại ghi nhớ mọi thứ theo những cách có chọn lọc, thường để hỗ trợ niềm tin hiện tại – trái ngược với việc những niềm tin hiện tại được hình thành dựa trên ký ức.
Nói cách khác, chúng ta thường nhớ lại quá khứ theo cách củng cố những gì chúng ta tin hiện tại. Một số lý thuyết cũng cho rằng thông tin xác nhận định kiến có nhiều khả năng được lưu lại trong ký ức hơn, trong khi thông tin trái ngược với chúng có nhiều khả năng bị lãng quên hoặc kìm nén hơn.
Tác động của thiên kiến xác nhận trong đầu tư
Thiên kiến xác nhận có thể đặc biệt nguy hiểm đối với các nhà đầu tư. Việc phản ánh ảnh hưởng trực tiếp của ham muốn đến niềm tin có thể gây ra những hành vi phi lý trí – và đầu tư là một lĩnh vực mà cảm xúc rõ ràng không có chỗ đứng.
Có nhiều cách thức khác nhau để thiên kiến xác nhận ảnh hưởng (bất lợi) đến những quyết định đầu tư. Dưới đây là 3 tác động phổ biến:
Bỏ lỡ cơ hội
Thiên kiến xác nhận khuyến khích nhà đầu tư tiếp tục bám víu vào những định kiến của riêng mình và ở trong vùng an toàn của họ. Kết quả là họ có thể bỏ lỡ các chiến lược, sản phẩm và cơ hội đầu tư mới.
Nhà đầu tư có thể bám vào những quan niệm như “không bao giờ đào sâu vào tiền gốc” hoặc “không bao giờ mắc nợ”. Ngay cả khi hoàn cảnh cá nhân của họ cho thấy rằng làm ngược lại sẽ có ý nghĩa hơn về mặt tài chính.
Bỏ qua sự đa dạng hóa
Đa dạng hóa là một kỹ thuật phân bổ đầu tư vào các công cụ tài chính, ngành và loại tài sản khác nhau, mà mỗi loại sẽ phản ứng khác nhau với cùng một sự kiện.
Mặc dù đa dạng hóa chủ yếu nhằm mục đích giảm thiểu rủi ro nhưng nó cũng có thể tối đa hóa lợi nhuận (bằng cách tránh thua lỗ).
Thiên kiến xác nhận có thể khuyến khích nhà đầu tư bị ám ảnh bởi một vài công ty hoặc một vài loại hình đầu tư. Điều này khiến họ bỏ qua việc đa dạng hóa và tập trung nắm giữ vào một cổ phiếu hoặc loại tài sản duy nhất. Do đó có thể dẫn đến việc gặp rủi ro lớn hơn.
Trở thành nạn nhân của “bong bóng”
Bong bóng xảy ra khi giá của một tài sản hoặc khoản đầu tư cụ thể tăng cao hơn nhiều so với giá trị thực của nó trong giao dịch đầu cơ ngày càng gia tăng.
Vì bong bóng đều là việc các nhà đầu tư mua “bởi vì mọi người đều làm như vậy”, nên những người có thiên kiến xác nhận có xu hướng đầu tư nhiều hơn vào bong bóng tài sản, bị ảnh hưởng bởi quan điểm đồng thuận – và phớt lờ bất kỳ tiếng nói trái chiều nào cảnh báo rằng đà tăng đang vượt quá tầm kiểm soát, rằng giá tăng cao là không chính đáng hoặc không bền vững. Bởi thế, họ có thể phải gánh chịu nhiều thiệt hại tài chính khi bong bóng vỡ, điều chắc chắn sẽ xảy ra.
Ví dụ về thiên kiến xác nhận
Giả sử nhà đầu tư nghe được tin đồn rằng có một công ty đang trên bờ vực phá sản. Dựa trên thông tin này, nhà đầu tư cân nhắc việc bán cổ phiếu.
Khi tìm hiểu thêm về tình hình công ty trên mạng, họ chỉ chú ý đến những bài báo lặp lại kịch bản công ty có thể phá sản và bỏ lỡ thông tin về một sản phẩm mới đầy hứa hẹn mà công ty vừa tung ra, được kỳ vọng sẽ tăng doanh thu.
Do đó, thay vì nắm giữ cổ phiếu, nhà đầu tư đã vội vàng bán cổ phiếu với mức lỗ đáng kể ngay trước khi cổ phiếu tăng mạnh lên mức cao nhất mọi thời đại.
Vượt qua thiên kiến xác nhận
Để vượt qua thiên kiến xác nhận, trước tiên, nhà đầu tư cần nhận thức được rằng tâm lý này đang tồn tại. Khi đã thu thập những thông tin ủng hộ quan điểm và niềm tin của mình về một khoản đầu tư cụ thể, họ nên chủ động tìm kiếm những ý tưởng thay thế có thể thách thức quan điểm cá nhân. Một cách tiếp cận hiệu quả là lập danh sách các ưu – nhược điểm của khoản đầu tư. Sau đó xem xét lại vấn đề, thông tin theo hướng cởi mở và khách quan.
Ngoài ra, nhà đầu tư cũng cần tránh đặt những câu hỏi khẳng định kết luận của mình. Thay vì hỏi cố vấn tài chính để xác nhận đánh giá về mức định giá của cổ phiếu, họ nên yêu cầu cung cấp thêm thông tin khách quan về cổ phiếu, từ đó rút ra kết luận độc lập.
Thu Hà
